Snorrende vensterbankpoes blijkt formidabel roofdier

In Groot-Brittannië en de Verenigde Staten doen natuurbeschermers een klemmend beroep op kattenbezitters om hun dier binnen te houden en zo de levens van miljoenen vogels te sparen. Bij ons zijn het hooguit verwilderde katten die veel slachtoffers zouden maken bij hun strooptochten door de natuur. Maar is die 'verwilderde' kat wel zo wild? En wat spookt die lieve poes van u allemaal uit nadat hij de hele dag heeft liggen ronken bij de verwarming?

Kattenaversie slaat toe bij Angelsaksische natuurbeschermers
Twee maanden geleden veroorzaakte een onderzoek naar de impact van huiskatten op wilde dieren flinke beroering in de Britse pers. Wetenschappers hadden berekend dat elk jaar 275 miljoen dieren, meest muizen, het leven laten door katten. Dit formidabele getal is het gevolg van het doorberekenen naar de kattenpopulatie van heel Groot-Brittannië (9 miljoen) van een onderzoek aan 1000 huiskatten. Deze huiskatten werden gevolgd van 1 april tot 31 augustus. Slechts 6,6% van deze onderzoekskatten kwam nooit met een prooi thuis: het jachtinstinct blijkt dus sterk. In totaal werden 14.000 prooien geregistreerd. Daaronder waren zo'n 6000 muizen en woelmuizen, 2000 spitsmuizen en 6000 andere dieren, waaronder hagedissen en kikkers. Er werd ook duizenden vogels in een geweldige variatie aan soorten mee naar huis gesleept: gaaien, spechten, meeuwen, boomkruipers, goudhaantjes, gierzwaluwen enzovoort. Eén kat had zich zelfs gespecialiseerd in zwaluwen: hij verborg zich bij een vijver en greep elke zwaluw die landde om te drinken. Onze huisgezel bleek ook een pittige rover: fel van zich afbijtende roofdieren als wezel, hermelijn en bunzing werden gedood en roofvogelnesten geplunderd.
Waarom gaan huiskatten eigenlijk jagen als ze thuis hun natje en droogje hebben? Vooral uit speelsheid, zo blijkt uit het Britse onderzoek. Weldoorvoede katten gingen net zo graag op jacht als minder vette dieren. Muizen en vogels vangen is gewoon een leuk spel. De kat speelt vaak ook nog een hele tijd met z'n levende prooi - steeds weer vangen en loslaten - voordat hij 'm doodt. Met name katten tot een jaar of twee zijn zeer speels. Als ze ouder worden, neemt de jachtlust sterk af. Ook als de voeding van de baas niet goed is uitgebalanceerd, kunnen katten gaan jagen. Zo vullen ze een eiwittekort in hun blikvoer aan.
In de Angelsaksische wereld zijn natuurbeschermingsorganisaties met felle anti-katten campagnes begonnen naar aanleiding van dit en andere onderzoeken. Ze doen een beroep op kattenbezitters om hun dieren 's nachts binnen te houden en van een belletje te voorzien. In Australië liet het parlement plannen opstellen om 17 miljoen verwilderde katten te vernietigen. In Canada roept het 'Cats in kennels program' zelfs op om katten in een kennel te houden. De American Bird Conservancy startte met de 'Cats Indoors! Campaign'. Zij houdt namelijk de 61 miljoen huiskatten en 40 miljoen verwilderde katten in de VS verantwoordelijk voor de dood van honderden miljoenen vogels en 1 miljard kleine zoogdieren.
In Nederland heeft het Britse onderzoek wel stukjes in alle kranten gehaald, maar verder lijkt niemand er van wakker te liggen. Dierenbescherming en Vogelbescherming hebben zelfs geen standpunt over de kat en geven ook geen adviezen in navolging van hun Angelsaksische zusterorganisaties. Is er eigenlijk wel sprake van een probleem? Wanneer we het Britse onderzoek naar de Nederlandse situatie omrekenen, dan moeten ook hier vele tientallen miljoen dieren sneuvelen in de klauwen van het beest dat 's avonds voor de televisie op uw schoot ligt te ronken. Maar is dat schadelijk voor de aantallen van die dieren? Met andere woorden, zorgen ze voor het afnemen van die soorten? De huiskat heeft door toedoen van de mens weliswaar 'onnatuurlijk' hoge dichtheden in de stad, maar dat geldt ook voor bijvoorbeeld de merel. En merels lijken niet af te nemen, integendeel, ze floreren in onze steden, ondanks de ongekend hoge kattendichtheid. Aan het eind van de zomer is er een groot overschot aan merels. Een paartje merels legt wel drie keer eieren en zet daarmee bij elkaar 18 jongen op de wereld. Daarvan zullen er zeker 16 de winter niet overleven - zo komen we in het volgende voorjaar weer op een stand van twee merels uit waarmee we waren begonnen. Als van die 16 merels er 4,5 of zelf 6 gegrepen worden door een kat is er weinig aan de hand. Anders zouden deze jongen door ondervoeding of ziekte de winter namelijk ook niet doorgekomen zijn. Maar hoe zit dat dan buiten de stad? In gebieden waar veel zeldzamere soorten veel minder jongen krijgen en daardoor misschien minder goed tegen een stootje kunnen? Kunnen katten voor die soorten geen probleem zijn? Buiten de bebouwde kom jagen vooral verwilderde katten is de algemene opvatting in Nederland. Ook jagers hebben het altijd over een 'verwilderde' als ze weer een kat neerleggen. Roemrucht om hun verwilderde katten zijn vooral de Waddeneilanden, waar er nogal wat rond schijnen te struinen..

Waddeneilanden in de picture
Jan Bloem is van Wildbeheerseenheid Ameland, waarbij zo'n 80 jagers zijn aangesloten: "Hier op Ameland is wel gesproken over een plaag. Dat is misschien wat overdreven, maar een paar honderd lopen er hier toch wel rond. En ja, als we er een tegenkomen in het veld gaat ie geheid neer. We gebruiken ook vangkooien, waarin makreel als aas dient. Dagelijks inspecteren we die vallen. Als er een kat in zit, wordt hij met een kogel afgemaakt. We schieten er, denk ik, zo'n 60 per jaar. Nee, dat getal van 300 dat circuleert lijkt me overdreven. Het gaat echt niet om huiskatten. Dat kun je zien omdat ze nogal groot zijn. We zien ze ook te ver van de bebouwing en vinden wel 'ns nestjes met jongen, dus het gaat duidelijk om een 'wilde' populatie." Districtshoofd Harry Horn van Staatsbosbeheer op Terschelling: "Omdat op de Waddeneilanden van nature geen grondpredatoren zijn, broeden allerlei vogels hier gewoon op de grond. Ze zijn niet aangepast aan de komst van de kat. De jongen van al die grondbroeders lopen gevaar: kluten, meeuwen, lepelaars, wulpen, bergeenden, noem maar op. Met een aantal soorten die gaat het niet goed op dit moment, zoals de blauwe kiekendief, de eidereend en de velduil. Niet dat dat nou komt door de kat, maar elk nest dat verloren gaat kan een ramp zijn voor een soort die toch al onder druk staat". Ben Koks van het vogelinstituut Sovon doet onderzoek aan de blauwe kiekendief: "Ja, dat is een soort die het moeilijk heeft op de Waddeneilanden. Dat komt met name door de vergrassing van de duinen. Er zijn daardoor te weinig open plekjes meer waar hij makkelijk muizen kan grijpen. We vonden ook dat bij een aantal nesten alle jongen door een kat waren gedood. Dat zal vaker gebeuren als je ziet hoeveel katten op de Boschplaat rondstruinen. Ik kom ze regelmatig tegen en heb schattingen van wel 400 dieren gehoord."

Het gedrag van de 'verwilderde' kat
In opdracht van Staatsbosbeheer doet natuuronderzoeksinstituut Alterra sinds kort onderzoek naar de verwilderde katten op Vlieland. Onderzoeker Hugh Jansman: "Staatsbosbeheer en de wildbeheerseenheden denken over het algemeen dat het gaat om wilde dieren. Maar de meeste van de eerste tien gevangen katten die we hebben onderzocht hadden de kattenbrokjes nog in de maag. Vermoedelijk zijn ze van vakantiegangers die ze meenemen naar hun zomerhuisje." Freek Niewold, ook van Alterra, deed eind jaren '70 uitgebreid onderzoek naar verwilderde katten. "Maar al snel bleek dat we dat verwilderde rustig tussen aanhalingstekens konden zetten. We vingen bijvoorbeeld katten om ze een zender om te doen. Dat deden we zo'n acht kilometer van de bewoonde wereld, in de veronderstelling dat het dan zeker om verwilderde dieren moest gaan. Stond de volgende dag de politie bij ons op de stoep, omdat een mevrouw klaagde dat haar kat een 'bommetje' om zijn nek had. Dat was onze zender dus!" Ook in de tijd van Freeks onderzoek kregen de Waddeneilanden al speciale aandacht. Niewold: "Wij dachten dat alleen dáár kansen lagen voor vrij levende populaties katten. Met name door de vele konijnen. Katten zijn zeer effectief in het vangen van konijnen. Ze wachten gewoon geduldig bij de uitgang van een konijnenhol tot er een uit komt en grijpen die. Daarmee gaan ze door tot het hele nest is opgeruimd. Vossen zijn niet zo efficiënt, die is daarvoor veel te ongeduldig - krijgt het na een paar minuten al op z'n heupen en gaat verder op sjouw. De katten zijn dus uitgekiende jagers, maar daarom nog niet verwilderd", gaat Freek verder: "In Nederland leven waarschijnlijk geen populaties van echte verwilderde katten. Wij kregen de indruk dat alleen enkele grote, sterke katers het redden in het veld. Daarmee bouw je geen populatie op. Poezen gaan snel dood. Ze krijgen wel eens een nestje jongen, maar verzorgen die niet goed en ook anders gaan de kittens er snel aan. De katten leven so wie so kort - de kans om neergeschoten te worden of in een val te lopen is namelijk bijzonder groot. Volgens mij weten jachtopzichters trouwens wél dat de zogenaamde verwilderde katten in hun veld huiskatten zijn. Ik heb ze ook wel eens een geschoten kat op de weg zien leggen om hem daarna te overrijden, om zo zijn doodsoorzaak wat te verhullen." Freek Nieuwold vervolgt: "Bij muizenplagen zie je de katten bij wijze van spreken uit de weilanden 'instromen' om zich te goed te doen aan de overvloed van krioelende kleine knaagdiertjes. Misschien gaat dat ook wel een beetje zo in de periode dat er veel weidevogels uit het ei kruipen. De beheerder van weidevogelreservaat Twisk vertelde dat er in het voorjaar veel huiskatten, vermoedelijk uit Zaandam, door het veld struinen op zoek naar jong grut." Collega Hugh Jansman vult aan: "Het gaat niet denderend met de omstandigheden voor weidevogels en daardoor neemt de kans op predatie toe. In Nederlandse worden zeer veel bestrijdingsmiddelen per hectare. Daardoor zit er weinig dierenleven meer in de bodem van een weiland. Een kievit gaat daardoor over een veel grotere oppervlakte in de grond peuren naar pieren dan vroeger. Bovendien is er minder dekking in het landschap. Daardoor loopt een weidevogel nu een groter risico om door een vos of kat gegrepen te worden. De meeste onderzoekers zijn 't er wel over eens dat de hoofdoorzaak van de achteruitgang van weidevogels de intensivering van de landbouw is. Wel kan een kat lokaal voor een klap zorgen, doordat hij net de laatste paar nesten van een graspieper, veldleeuwerik of grutto leegrooft."

Is onze kat nou zo'n ramp voor de natuur?
De Angelsaksische natuurbeschermers redeneren dat de kat een onnatuurlijke predator is. Zijn aantallen zijn immers veel hoger dan van nature het geval zou zijn. In de natuur levende roofdieren worden gereguleerd door de hoeveelheid voedsel die beschikbaar is. Een slecht muizenjaar, betekent vanzelf minder muizeneters.
Die vlieger gaat voor de huiskat niet op. Daardoor zouden er veel meer katten kunnen zijn dan zijn prooidieren kunnen verdragen. En 2,4 miljoen katten is natuurlijk ook wel erg veel vergeleken met de aantallen van de wilde roofdieren die ook vooral muizen, mollen- en jonge konijnen verschalken, zoals de 30.000 vossen, 20.000 reigers of 10.000 buizerds die Nederland telt. Daar staat tegenover dat huiskatten niet hóeven te jagen voor hun dagelijks vlees. Ze doen het uit luxe en vangen daarom veel minder dan als hun buik er volledig van zou moeten rondkomen. Uit het Britse onderzoek bleek dat een huiskat zo'n 37 dieren per jaar vangt, meest muizen. Een in het wild levende kat heeft een voedselbehoefte van 300 gram en zou daarvoor zo'n 10 muizen per dag moeten vangen. Een volledig wild levende kat doodt dus 100x zoveel dieren als een huiskat. Andersom geredeneerd: die 2,4 miljoen huiskatten hebben ongeveer dezelfde impact op de Nederlandse natuur als 24.000 verwilderde katten zouden hebben. En dat aantal past wél weer aardig in bovenstaand rijtje van vos, reiger en buizerd. Die lieve luierkat van u is dus wél een van onze meer algemene roofdieren. Is dat erg, vanuit een ecologisch perspectief? Nee, waarschijnlijk niet. Maar in weidevogelgebieden niet ver van bebouwing én op de Waddeneilanden zou de huiskat wél eens de aantallen op de grond broedende vogels kunnen verminderen. Om die voorlopige indruk hard te maken is grondig onderzoek nodig. Alterra zou dat onderzoek graag doen.
Freek Niewold tot slot: "Je kunt je trouwens afvragen of de impact van huiskatten op ecosystemen wereldwijd niet veel groter is via hun blikvoer. Er worden daarvoor jaarlijks miljoenen tonnen sardientjes, tonijn en horsmakreel uit de oceanen geschept met gigantische sleepnetten waarin ook duizenden dolfijnen en zeeschildpadden sneuvelen. Misschien is het voor de natuur juist wel beter dat de kat meer muis eet."