Tweede luchthaven grote bedreiging voor natuur

Inleiding

De luchtvaart maakt in ons land al meer dan een decennium een bijna exponentiële groei door. Schiphol zal daardoor naar verwachting over niet al te lange tijd 'vol' zijn. In opdracht van het kabinet wordt nu koortsachtig gestudeerd op de mogelijkheden van drie potentiële locaties voor een overloop- of satelliet-luchthaven: een Tweede Maasvlakte, Flevoland of een kunstmatig eiland in de Noordzee. Deze locatie-opties hebben met elkaar gemeen dat ze liggen in de waterrijke zone rond de Randstad. In deze zone voelt Staatsbosbeheer zich (mede-)verantwoordelijk voor twee belangrijke zaken: de grote betekenis van de Noordzeekust, duinen en het IJsselmeer voor zes miljoen rust- en ruimtezoekende Randstedelingen (en toeristen) en de grote internationale betekenis van Noordzeekust, IJsselmeer en Waddenzee voor miljoenen trekkende vogels.

Verantwoordelijkheid Staatsbosbeheer

Staatsbosbeheer beheert zo'n 200.000 hectare natuur- en bos in Nederland, ongeveer een derde deel van de totale oppervlakte. We hebben bij ons beheer een meervoudige doelstelling, waarbij recreatie en natuur even zwaar wegen. Staatsbosbeheer spant zich in om zijn terreinen toegankelijk (85% is voor iedereen opengesteld), bruikbaar en bereikbaar te maken voor brede lagen van de bevolking. Daarom neemt onze aandacht voor natuur rond verstedelijkte gebieden toe. Want 'natuur om de hoek' is bereikbaar voor een groter publiek en maakt veel recreatieve autokilometers overbodig.

In de regio om het meest verstedelijkte deel van Nederland, de Randstad, heeft Staatsbosbeheer belangrijke terreinen in beheer als de Oostvaardersplassen, de duinen bij Schoorl, Wassenaar en Noordwijk en grote oppervlakten natuur op Texel, Vlieland en Terschelling. Hier kunnen de effecten van een nieuwe luchthaven merkbaar zijn. Bovendien is Staatsbosbeheer medeverantwoordelijk voor het realiseren van de ecologische hoofdstructuur, die niet alleen onmisbaar is voor onze flora en fauna, maar ook voor de leefbaarheid van Nederland. Niet voor niets geeft het Structuurschema Groene Ruimte formele bescherming aan de EHS. Alle drie locatie-opties raken of beïnvloeden die ecologische hoofdstructuur.

Effecten van een nieuwe luchthaven

Rond elke luchthaven zullen mensen (én dieren) moeten leven met geluidshinder, lichtverontreiniging (de nacht is niet meer donker) en luchtverontreiniging in een wijde omgeving rond de luchthaven. Een luchthaven op een landlocatie - zoals Flevoland - legt verder een groot beslag op de toch al schaarse ruimte in ons land: het gaat om zeker 2400 tot 4800 hectare. Daarbij komt nog de fysieke ruimte voor infrastructuur en de door de luchthaven aangetrokken bedrijvigheid. Dit heeft tot gevolg dat enkele voor Nederlandse begrippen grootschalige open gebieden (verder) worden verkleind, wat leidt tot ecologisch en recreatief kwaliteitsverlies.

Het Rijks Instituut voor Kust en Zee (RIKZ) voerde een verkennende studie uit naar de effecten voor het kustgebied van de twee luchthavenlocaties in zee. Daaruit komt het volgende beeld naar voren. Een kunstmatig eiland voor de kust of een landaanwinning bij de Maasvlakte is een onnatuurlijk element in het systeem. Door de aanleg daarvan wordt een grootschalige herverdeling van zand in gang gezet met een vergaande en vaak onomkeerbare invloed op het kustsysteem. De effecten kunnen doorwerken tot het einde van de volgende eeuw. Door de veranderde waterbeweging en mengkracht zal ook de verspreiding van stoffen en slib ingrijpend wijzigen, wat kan leiden tot een verminderde toevoer van slib en organismen naar de Waddenzee.

Natuurmonumenten heeft een onderzoek laten doen naar de effecten op de recreatie in Flevoland van een luchthaven aldaar. Daaruit komt naar voren dat recreanten in een groot gebied daaromheen ernstige hinder zullen ondervinden tussen 9.00 -19.00 uur. Bewoners zullen juist vooral 's nachts het lawaai als hinderlijk ervaren: uitwijken naar bepaalde tijdstippen om de hinder te verminderen lijkt dus niet mogelijk. De kwaliteit van de recreatieve beleving is onder meer afhankelijk van rust, oftewel de afwezigheid van geluidsverstoring, zo blijkt uit een onderzoek van het Staringcentrum. In de zonering van de natuurgerichte recreatie komt Staatsbosbeheer hieraan tegemoet door rekening te houden met geluidsniveaus. In de terreindelen, waar wij veel mogelijkheden voor recreatie scheppen, streven wij naar een geluidsbelasting van maximaal 45 dB(A). In gebieden waar wij meer rust willen handhaven is het streefniveau 35 dB(A). In een gebied van tientallen kilometers doorsnee rond de luchthaven zullen deze streefniveaus niet meer haalbaar zijn. Zo zullen 12 van de 45 Staatsbosbeheer-kampeerterreinen hun status van natuurkampeerterrein kwijtraken (Natuurkampeerterreinen zijn eenvoudige kampeerterreinen in een natuurlijke en rustige omgeving)

Rust en natuur dragen bij aan welzijn

Re-creatie betekent letterlijk her-schepping, ontspanning, verpozing, 'je geestelijk verfrissen'. In een steeds complexere, jachtiger maatschappij hebben we dat her-scheppen hard nodig. Nederlanders zoeken de natuur dan ook vooral op voor de rust. De relatie tussen mens en natuur is vooral emotioneel. Zintuigelijk contact blijkt de essentie van onze band met de natuur, belangrijk voor ons geluk. Recreëren in de natuur draagt dus bij aan welzijn, aan zowel geestelijke als lichamelijke gezondheid. Uit het onderzoek 'Publiek draagvlak voor natuurbeleid' (1997) van het Staringcentrum blijkt maar liefst 99% van een representatieve groep van 2000 Nederlanders gezondheid een belangrijke functie van natuur te vinden. Uit datzelfde onderzoek blijkt ook, dat naarmate mensen meer verstedelijkt wonen, de behoefte aan natuur toeneemt. Juist in de Randstad is er een grote drang naar 'ontsnapping' aan de files, de volle parkeerplaats, de stress en de drukte. Randstedelingen zoeken rust en ruimte om te recreëren vooral aan de Noordzeekust, in de duinen en rond het IJsselmeer. Alleen al in Staatsbosbeheerterreinen langs de Noordzeekust komen jaarlijks naar schatting tussen de 6,5 en 7 miljoen bezoekers. In Flevoland recreëren in de bossen en natuurterreinen van Staatsbosbeheer jaarlijks zo'n 850.000 mensen en dit aantal stijgt elk jaar. De economische waarde van een nieuwe luchthaven moet daarom goed afgewogen worden tegen de grote welzijnswaarde van rust en ruimte rond de Randstad.

Economische betekenis rust en natuur

Vaak wordt er een tegenstelling geschetst tussen de harde waarde van een luchthaven - namelijk in klinkende munt en arbeidsplaatsen uit te drukken - en de zachte, softe waarden van natuur en rust. Het valt nog te bezien of dat geen achterhaalde zwart-wit tegenstelling is. Er schuilt namelijk een grote economische waarde in de betekenis die natuur heeft voor bijvoorbeeld recreatie, woon- en vestigingsklimaat en drinkwaterwinning. De economische potenties van een nieuwe luchthaven moeten daartegen afgewogen worden. Zo vormt de kwaliteit van de leefomgeving, waarvan natuur, rust en ruimte belangrijke componenten zijn, voor multinationale ondernemingen een steeds zwaarder wegend criterium bij de selectie van een vestigingsplaats. Het rapport 'Groen op kaart' van de gezamenlijke provincies stelt: 'door een steeds zwaarder accent op de dienstensector en een toename van de welvaart wordt een kwalitatief hoogwaardige woonomgeving voor werknemers steeds belangrijker. De kwaliteit van de 'groene ruimte' is daarin een belangrijk element. Wanneer die kwaliteit te wensen over laat, vertrekken werknemers naar elders. Op korte termijn leidt tot een verhoging van de mobiliteit, op langere termijn tot leegloop: bedrijven volgen hun werknemers.'

Daarnaast is de toeristisch-recreatieve sector sterk afhankelijk van waarden als natuur, rust en ruimte én een steeds belangrijkere economische factor. De omzet in deze sector groeit met 6,8% per jaar (de Nederlandse economie groeit gemiddeld met zo'n 3,2%) en heeft nu al een omvang van zo'n 40 miljard. Het is daarmee één van de belangrijkste economische motoren van Nederland. Binnen de recreatie is met name de actieve buitenrecreatie in de natuur - wandelen, fietsen, kanoën etc. - een snelle groeier. En juist in de zone rond de Randstad - de Noordzeekust, de duinen en rond het IJsselmeer - recreëren miljoenen Nederlanders en buitenlandse toeristen.

Internationale waarde Waddenzee en IJsselmeer voor vogels

De wetlands Waddenzee en het IJsselmeer zijn de grootste luchthavens voor watervogels in Noordwest-Europa. Hier landen jaarlijks tienduizenden brand- en rotganzen op de kwelders, dobberen duizenden duikeenden en nonnetjes op de golven, strijken tienduizenden sierlijke zwarte sterns neer op de zandplaten en zwermen grote wolken bonte strandlopers, rosse grutto's en wulpen in de hoge lucht boven het weidse, vlakke waterlandschap. In totaal gaat het alleen al in de Waddenzee om minimaal zes miljoen doortrekkende en overwinterende eendachtigen (ganzen, zwanen, eenden en zaagbekken) en steltlopers. Van maar liefst elf vogelsoorten doet zelfs het merendeel van de Europese populaties genoemde Nederlandse wetlands aan. Een feit waar we trots op mogen zijn, maar waar we ook zuinig mee moeten omspringen. Niet voor niets heeft Nederland internationale verplichtingen op zich genomen in het kader van onder meer de Ramsar (wetland)-conventie, de Bonn-conventie (ter bescherming van bedreigde trekkende diersoorten), de Europese vogelrichtlijn en de Habitat-richtlijn. Nederland loopt internationaal graag voorop met natuurbeschermings-idealen, zoals in de strijd tegen de teloorgang van de tropische regenwouden, omdat deze zo essentieel zijn voor de mondiale ecologie. Het zou de geloofwaardigheid van ons land niet ten goede komen als we bereid blijken in eigen land afbreuk te doen aan de grote internationale betekenis van onze natte delta-natuur.

( Een mogelijk gevolg van de aanleg van een nieuwe luchthaven is overigens dat Staatsbosbeheer zijn natuurbeheer moeten aanpassen. Immers, gebieden in de omgeving van de luchthaven moeten onaantrekkelijk worden voor grote groepen vogels. Dit is het geval binnen een straal van 5,5 kilometer rond de baankoppen: bij een Flevolandse luchthaven langs de A6 zouden de Oostvaardersplassen binnen die straal vallen. Dan zou zich de tamelijk kafkaëske situatie voordoen dat wij opzettelijk afbreuk moeten doen aan de natuurwaarden van een van Nederlands belangrijkste natuurgebieden: dat is natuurlijk volstrekt onacceptabel voor Staatsbosbeheer.)

Slot

De luchtvaart wordt door het kabinet gezien als een van de pijlers van de Nederlandse economie en welvaart. Dat is een politieke keuze. Als Staatsbosbeheer treden we daar niet in - we zijn ook zeker niet gekant tegen de luchtvaart. Wél vinden we dat de internationale betekenis van de Nederlandse wetlands en het belang van rust en ruimte rond de Randstad veel meer dan tot nu toe meegewogen moeten worden in de standpuntbepaling. Natuur en recreatie kunnen immers gezien worden als een accu voor ons welzijn - waarmee we ons kunnen opladen - en daarmee tevens voor onze economie. Als we in staat blijken economie en ecologie beter te vervlechten en meer van elkaar te laten profiteren, dan kunnen we in de toekomst leven in een mooier, natuurrijker en schoner land.