Siv Fridleifsdóttir, minister van Milieu Ijsland

IJsland. Een handjevol Viking-nazaten leeft hier omringd door onwaarschijnlijke oerlandschappen: onmetelijke Jökulls (gletsjers), Sandurs (grindstranden) Fjölls (stenige hoogvlaktes) en Hrauns (lavavelden). Moeder Aarde lééft hier - ze spuugt, sist en sputtert via vulkanen, geisers en zwavelbronnen. En Ijslands' fauna is spectaculair dankzij muggenmeren vol watervogels, klifkusten met miljoenen zeevogels en walvisrijke zeeën. Met 280.000 inwoners op 10 miljoen hectare is IJsland 150 maal dunner bevolkt als Nederland. Is er dan wel enige noodzaak voor natuurbescherming? Het is verleidelijk om te denken dat zo weinig mensen amper een bedreiging voor die grootse natuur vormen. Fout. Ooit was een kwart van het land bedekt met bos: nu resteert nog 1%. Het bos werd gebruikt voor brandstof, voor de bouw van vikingschepen en verder weggevreten door schapen en geiten. De dunne, vruchtbare laag aarde staat nu bloot aan wind, sneeuw en regen en spoelt gemakkelijk weg. IJsland is qua erosie zelfs te vergelijken met Afrikaanse sahellanden. Wat natuurbescherming aangaat heeft IJsland twee heel verschillende reputaties. Aan de ene kant een goede, dankzij duurzame energie-opwekking en veel beschermde gebieden. Aan de andere kant is IJsland de paria van de internationale gemeenschap, omdat het naast Noorwegen als enige westerse land de walvisjacht wil hervatten. Genoeg stof dus voor een gesprek met IJslands minister van milieu, Siv Fridleifsdóttir. Ik ontmoet haar in een vriendelijk houten gebouw in Reykjavik met uitzicht op een grote vijver waarin wilde zwanen zwemmen. Siv oogt als een vlotte zakenvrouw en wordt terzijde gestaan door haar meer ambtelijk aandoende adviseur, die haar aanvult als het op feiten en cijfers aankomt. Ze benadrukt graag hoe goed IJsland het allemaal doet in vergelijking met andere Europese landen. En, zoals een echte politica betaamt, blijkt Minister Fridleifsdóttir veel moeite te hebben met een ogenschijnlijk eenvoudige vraag als: 'maar hoe profiteren planten en dieren er zélf van als hun leefgebied Nationaal park wordt?'. Ter vergoeilijking: de eerste Nederlandse politicus of ambtenaar die zo'n vraag kan beantwoorden zonder 'criteria', 'beleidsintenties' en 'regelgeving' in de mond te nemen, moet waarschijnlijk ook nog geboren worden. Natuur alom "In het verleden accepteerde de doorsnee Ijslander de grandioze natuur om hem heen domweg als een gegeven. We zijn altijd een kleine natie in een groot land geweest, met een overschot aan wildernis. Dankzij de groei van de verstedelijking en het contact met andere landen is onze natuur in een ander licht komen te staan. We zien nu in hoe uniek ons landschap is en dat onze overweldigende ruimte zeldzaam is in Europa. We hebben meer begrip en fascinatie leren opbrengen voor de vulkanische natuur van ons land. Vroeger vormden de vele actieve vulkanen een angstaanjagende dreiging die soms duizenden doden tot gevolg had. Maar door de moderne waarschuwingstechnieken en evacuatie-operaties hoeven we niet meer bang te zijn voor uitbarstingen. Integendeel, we kunnen dit fenomenale natuurgeweld nu bewonderen. Het aantal IJslanders dat eigen land verkent, groeit nog steeds. Net als het aantal buitenlanders dat ons eiland bezoekt. Dat aantal nam toe van 140.000 in 1990 naar 300.000 in 2000. Nu zijn er dus voor het eerst meer toeristen dan inwoners op IJsland. Haha, we lijken Spanje wel!" "Tussen de 80 en 90% van deze toeristen komen voor onze natuur. Zij zijn over het algemeen milieubewust en zullen weinig schade aanrichten. Toch kan de toename van het aantal bezoekers een grote druk leggen op bepaalde kwestbare gebieden. In het dunne plantendek in de binnenlanden zie je soms nóg waar 20 jaar geleden een schaap heeft gelopen! Nee, we denken echt niet aan het afsluiten van gebieden: in ons land kun je óveral terecht, ook buiten de paden. Maar dan wel wandelend, per mountainbike of te paard. Het off-road autorijden willen we aan banden leggen, dat brengt namelijk onomkeerbare schade toe aan de plantengroei." "Dit jaar hebben we de Snaefellsjökull uitgeroepen tot Nationaal park en volgend jaar volgt de Vatnajökull, de grootste gletsjer van Europa, waaronder meer dan 100 vulkanen huizen. Dan is maar liefst 20% van IJsland beschermd natuurgebied, een ongewoon hoog percentage. Door het instellen van Nationale parken met bezoekerscentra willen we mensen informeren over de natuurwaarden en een verstandige omgang daarmee. We willen in National parken ook geen industriële activiteiten, die we elders mogelijk wél zullen ontwikkelen. Nu nog brengt vis 70% van onze buitenlandse valuta binnen, maar daar willen we minder afhankelijk van worden. Dat gaat vrij moeizaam, juist ook uit milieu-oogpunt. Zo wil een grote Noorse aluminiumsmelterij zich ergens vestigen in een fjord aan de oostkust. Zo'n smelterij heeft veel energie nodig en dat is bij ons goedkoop. We willen graag ons enorme potentieel voor het opwekken van schone waterkracht en geothermische energie gebruiken, maar dit brengt onontkoombaar het bouwen van dammen, fabrieken en leidingen met zich mee. En daar verzetten sommige natuurbeschermers zich tegen." Walvissen op bord In 1986 staakte Ijsland onder internationale druk de walvisjacht, maar in 1995 besloot het parlement de walvisjacht weer te willen hervatten. 80% van de Ijslanders staat achter dat besluit. "Waarom we dan nog niet begonnen zijn? Er dreigde een boycot van Ijslandse visproducten door de VS en dat zou ons een kwart van onze afzet kosten. Maar we voelen ons daardoor wel miskend: in de VS zelf mogen de Inuit in Alaska wél op walvissen jagen! Waarom? Omdat het een inheems volk is? Wij zijn hier al inheems sinds 830! En we zijn immers eeuwenlang een volk van walvisvaarders geweest, dat zit gewoon in ons bloed! De walvisvaart is een gevoelig thema in grote delen van de wereld, omdat het publiek gelooft dat walvissen bedreigde diersoorten zijn. De waarheid is dat veel walvissoorten algemeen zijn. Er zwemmen bijvoorbeeld 70.000 dwergvinvissen rond IJsland. Daar kunnen we er jaarlijks gemakkelijk 200 van oogsten, zonder dat dat effect heeft op de populatie-omvang. En elke toekomstige walvisjacht door IJslandse schepen zou onder strikte supervisie staan van IJslandse wetenschappers en de International Whaling Commision." "Ik praat vaak over de walvisjacht met politici uit Europa. Zij voelen volgens mij wel aan dat wij gewoon gelijk hebben, maar zijn bang voor hun achterban. Walvissen en dolfijnen eten bovendien 4 tot 5 maal de hoeveelheid vis die de totale IJslandse visservloot aan wal brengt. Vissers klagen dan ook regelmatig over de toename van walvissen. De kabeljauwopbrengst, in IJsland altijd voorpaginanieuws, zou wel 'ns met 20% kunnen dalen als de walvissen blijven toenemen. Het walvistoerisme is weliswaar explosief gegroeid sinds midden jaren '90, maar we zien niet waarom walvisjacht en walvistoerisme elkaar zouden bijten! Wij vinden het maar moeilijk te begrijpen dat sommige activisten tegen de walvisjacht zijn, maar niet tegen de jacht in het algemeen. Voor ons is er geen verschil tussen een hert en een walvis." Op mijn tegenwerping dat walvissen net als olifanten toch speciale, bijna magische dieren zijn waar veel mensen een emotionele band mee voelen, kijkt ze me glazig aan. Liever legt ze me uit dat walvisvlees erg lekker is en wijst ze op de stadsplattegrond een restaurant aan waar je nog walvisvlees kunt eten - uit de vriezer, van vroeger. Nee, dank u, hoogste tijd om het gesprek af te ronden. Ze besluit: "Nederland telt goeie badmintonners, niet? Ik heb eens in Groningen een wedstrijd gebadmintond, maar die taal van jullie, verschrikkelijk, dat ene woord… Hoe heette dat ook weer? Een Sk.., sk…juist ja, skeidsrechter! Daar breek je je tong toch over!" besluit de minister uit het land waar de hoogste berg Hvannadalshnúkur heet.